آشنایی با انواع لنج
لنج گونه ای از کشتی کوچک یا قایق بزرگ باری و مسافری است که در خلیج فارس و دریای عمان و اقیانوس هند دیده میشود.
![آشنایی با انواع لنج](https://cdn.tinn.ir/thumbnail/hs1bXJUuXEcU/U7Ccvlt33jn-OqlMlImgutVLjEcw-jhlF2WJsSK4fMDDVSZN8IEX4Zd7jkGxwBqLJ5jM-fGYwhs1w24HZ1koLB8IS9BcSMwe/%D9%84%D9%86%D8%AC+%DA%86%D9%88%D8%A8%DB%8C.jpg)
رضا طاهری در کتاب از مرواید تا نفت درباره وجه تسمیه کلمه لنج آورده است که :
(( در گذشته به تمام کشتیهای بادی که با شراع و بادبان حرکت میکردند جهاز میگفتند و امروزه به کشتی هایی که با موتور رفت و آمد می کنند لنج میگویند. لنج از دیدگاه لغت شناسی به معنای راه رفتن با ناز و کبر است و شاید از آنجا که لنج با آهستگی می خرامد و به جلو می رود به این نام خوانده می شود.))
در جنوب به کسانی که در کار ساخت لنج می باشند جلاف یا گلاف گفته میشود. به اتاق ناخدا قماره و به انبار پایینی خن گفته میشود. در ایران لنجها در کرانههای خلیج فارس بسیار یافت میشوند و لنج سازی یکی از صنایع بومی مردمان خلیج فارس است. لنج سازى و قایق سازى از قدیمى ترین و مهمترین صنایع دستى جنوب ایران است و سابقه آن به دوره افشاریه مىرسد. این صنعت در سالهاى اخیر به واسطه افزایش مبادلات دریایى و صید ماهى از رونق زیادى برخوردار شده است. نیروى شاغل این صنعت منحصر به همان «گلافان»(سازندگان لنج و قایق) قدیمى است. مصالح اولیه مورد نیاز چوب هاى جنگلى مقاوم در مقابل رطوبت براى اسکلت و تخته هاى مرغوب هندى به نام «ساى» براى بدنه آن است. هنوز وسیله کار گلافان بسیار ابتدایى است که سبب کندى کار و کمى تولید سالیانه مىشود. مهمترین مراکز تولید این صنعت عبارت اند از : (( بوشهر، بندر ریگ ، بندر گناوه ، جزیره شیف و برخى دیگر از بنادر جنوب ایران.))
رضا طاهری در کتاب از مروارید تا نفت به قسم زیر لنج های حاشیه خلیج فارس ، خصوصا حوالی بندر کنگان بسته به طرح بدنه آنها دسته بندی میکند :
۱- لنج سَماچ
۲ـ حُوری :
۳ـ سَمعِه
۴ـ بِتیل
بتیل یک نوع جهاز ماهیگیری است که در گذشته برای ماهیگیری از آن استفاده میشد.
۵ـ شُوعی
شوعی جهازهای کوچکی بودند که هم با بادبان حرکت میکردند و هم با پارو.. از نوع شوعی امروزه هم وجود دارد ولی بر روی آن موتور گذاشتهاند.
۶ـ کَتِر
کتر قایق کوچکی است که گنجایش دو یا سه نفر را دارا میباشد. در حقیقت قایق نفر بر مخصوص ناخداست ، او را در زمان درخواست به کشتی یا ساحل میرساند. در قدیم لنج های بزرگ آن را همراه میبردند تا اگر یکی از خدمه به دریا سقوط کند به وسیله آن که وزن کمتری دارد و میشود به سرعت آن را از کشتی جدا و به دریا انداخت او را نجات دهند. قبلا اگر جهاز کتر نداشت نجار کشتی در حین مسافرت طولانی که معمولا تا هندوستان ۲۰ روز طول میکشید یک کتر برای کشتی میساخت.
۷ـ تَشاله
چون لنج آب خور زیادی دارد و نمیتواند کاملا به ساحل برسد بیشتر بار لنج را با تشاله که می توانست تا نزدیک ساحل برود به مقصد می رسانده اند.
۸ـ ماشُوه ماشوه (قایق نجات) را در زمان عادی یک وسیله نفربر یا بارکش است و جاشوها را از کنار ساحل به کشتی میبرد. درگذشته با پارو حرکت میکرد ولی امروزه موتور کوچکی را روی آن قرار دادهاند و همان کار گذشته را انجام میدهد. گنجایش ۱۵ نفر دارد و به هنگام طوفان و غرق لنج کارکنان کشتی داخل آن شده و خود را نجات میدهند.
۹ـ بَغَلِه
بغله به وسیله بادبان به حرکت درمی آمده است. از این جهت این نوع لنج را بغله گفته اند که سینه صدر یا راس آن گرد بوده است و قسمت پشت آن پهن تر، به بخش پشت آن تفر می گفته اند. در سینه بغله بر آمدگی وجود دارد ، چون سر پرندهای (طوطی) که گویی درون بغله را مینگرد. بغله به کشتی های بزرگ گفته میشود و در عربی به معنای قاطر است و چون در دریا به سادگی و با سکان کشتی را حرکت می داده اند بغله نامگذاری کرده اند. اعراب در بدو دریانوردی ، کشتی های سکان دار ایرانی را به شتری با افسار تشبیه می کردهاند. بغله برای سفرهای دوردست در اقیانوس هند مورد استفاده قرار می گرفته است. میگویند از نظر شکل ظاهری فرق زیادی بین بغله و کوتی و غنچه نبوده است ، ولی از جهت اندازه ، بغله از همه بزرگتر بوده ، بعد از آن کوتی و در آخر غنچه قرار داشته است. شمار جاشوهایی که در بغله کار میکردند کمینه ۳۰ نفر و بیشینه ۴۰ نفر بوده است. باربری بغله بین ۳۰۰ تا ۷۰۰ تن بوده است.
کالاهایی که با بغله حمل میشده است :
- از آبادان به بصره و کراچی خرما میبردند و از کراچی به براوه پنبه و از بَراوه به شهرهای هندوستان
- به آفریقا مَنقور کاپریل و نمک حمل میکردند.
- از آفریقا از بندر ها سیمبارنگه / لامو و بمباسه چوب چَندَل میآوردند.
مدت زمان مسافرت با بغله ۲ تا ۶ ماه بوده است. جاشوها و کارکنان بغله در راه سفر دشواری های بسیار داشتند و چه بسا در مسافرت های دریایی بر اثر ناخوشی های گوناگون و یا در رویدادهای گوناگون از قبیل طوفان و برخورد با کوه سنگ ها و یا حیوانات غول پیکر دریایی از بین می رفتند.
۱۰ـ بَگارِه
در بندر کنگان از بگاره زیاد استفاده می شده است این کشتی کوچک را دریانوردان کنگانی برای ماهیگیری با تور (جَل) استفاده می کرده اند که به آن عامله نیز می گفته اند. بیشتر صید عامله را حشینه تشکیل می داده است و تا کنون نیز صید حشینه به همین روش است.
۱۱ و ۱۲ - کُچی (کوتی) و مَنجی
منجی و کوتی دو لنج بی موتور می باشند ، به وسیله بادبان حرکت میکردند و برای مسافرت به جزیره ها و شیخ نشین های نزدیک مورد استفاده قرار میگرفتند. با آنها خرما و گاهی مصالح ساختمانی به دبی می بردند و گاهی نیز با آن به صید ماهی می پرداختند. شمار سرنشینان آن تا ۱۵ نفر است. مانند بگاره از آن استفاده میکردند و امروزه کمتر از آنها استفاده میشود.
۱۳ـ سَمبُوک
باربری سمبوک ۱۰۰ تن است. در حال حاضر نوعی سمبوک ماهیگیری به اسم سماچ نیز ساخته میشود. سماچ در برابر اندازه سمبوک کوچکتر است فقط با آن به صید ماهی میپردازند. سینهی سمبوک در قدیم کمی منحنی شکل بوده است ولی سمبوک ماهیگیری امروزی دارای سینه ای به شکل زاویه منفرجه است. کارکنان سمبوک قدیمی بیش از ۱۰ نفر بوده است ، ولی در سمبوک ماهیگیری جدید ۵ نفر کار میکنند. سمبوک های جدید دارای موتور میباشند.
۱۴ـ جالبُوت
باربری جالبوت حداقل ۵ تن تا حداکثر ۱۰۰ تن می باشد. کارکنان به ۷ نفر میرسند ، در حال حاضر به جالبوت ها موتور وصل شده است. جالبوت ها به سواحل جنوبی خلیج فارس مسافرت میکردند. آنها برای بازرگانی چوب ، شکر، برنج و حیوانات و اشیاء دیگراستفاده می شدند. ساختمان سینه جالبوت یا راس آن راست است ، برای همین به آن جالبوت میگویند. مرحوم سدیدالسلطنه کبابی در کتاب «المناص فی احوال الغوس و الغواص» در صفحه ۵۹ چنین مینویسد :
(( سفینهای است با بادبان حرکت کند و سطح سفینه را برای بضاعت تجار دراز و بلند سازند و در موخر سفینه قبه ای است مخصوص مسافرها و آن را عرشه گویند و مخصوص جالبوت های بزرگ است. آن گونه جالبوت شبیه است به مهلیه که در عراق متداول است یا شبیه است به سنبوک هایی که در بحر احمر معمول میباشند.))
جالبوت های کوچک عرشه ندارند و شبیه به بَلم میباشند و آن نمونه کشتی را فقط در بحرین جالبوت گویند. این اسم تحریفی از کلمه جلبه که معرف گلبت (گُل+بُت) ایرانی میباشد.
۱۵ـ بُوم
در حقیقت بوم ها بزرگترین و زیباترین گونه لنج ها میباشند. انواع و اقسام چوب در ساختمان بومها به کار میرود ، مقداری از چوب های روی عرشه و انبار و اتاق ها از داخل کشور تهیه میشود و بقیه چوب های بدنه و زیر و جلوی بوم را از خارج مخصوصا از هندوستان می آورند. بوم های قدیمی مثل سایر انواع لنج ها فاقد موتور بود و بادبان داشت ولی در حال حاضر دارای موتور است. باربری بومها ۲۰ تا ۳۰۰ تن می باشد و به سرزمین های دوری مانند دبی ، کویت ، هند ، بصره ، عدن ، یمن مسافرت میکردند.